Каму і дзе варта ўсталяваць помнік у Віцебску: меркаванні гісторыкаў

Асобы ў гісторыі нашага горада, годныя ўшанавання

Фотакалаж "Які помнік патрэбны"

«Які помнік патрэбны». Фотакалаж Сашы Май

Устаноўка помніка Александру Неўскаму і яго сям’і ў нашым горадзе выклікала вялікі рэзананс. Рэдакцыя «Віцебскага кур’ера» таксама неаднаразова звярталася да гэтай тэмы: мы расказвалі, як усталёўвалі помнік і адкрывалі яго падчас святкавання Дня горада, прыводзілі меркаванні грамадзян наконт неабходнасці яго ў Віцебску і думкі экспертаў-гісторыкаў на гэты конт. Тады ж і узнікла ідэя, падтрыманая нашымі чытачамі, што няблага было б падрыхтаваць артыкул, у якім разгледзець, каму б яшчэ варта было ўсталяваць помнік, памятны знак ці мемарыяльную шыльду ў Віцебску.

Але ў працэсе збору матэрыялу і размоў з вядомымі гісторыкамі, мастацтвазнаўцамі, грамадскімі дзеячамі, мастакамі, скульптарамі аказалася, што матэрыялу атрымліваецца занадта, бо кожны з апытаных мае сваё асабістае меркаванне, якое ў многім не супадае з іншымі. Таму было вырашана зрабіць цыкл матэрыялаў, прысвечаных гэтай тэме, каб, па-першае, даць магчымасць выказацца кожнаму, а па-другое, прапанаваць як мага больш інфармацыі нашым чытачам для абмеркавання.

І ў першым артыкуле мы  даём слова аўтарытэтным віцебскім навукоўцам, якія займаюцца вывучэннем гісторыі горада, – Анатолю Дулаву і Мікалаю Півавару.

анатоль дулаў, гісторык, вду імя П.М. Машэрава

Анатоль Дулаў падчас круглага стала «Вялікая Айчынная вайна. Пачатак». Фотаздымак Сашы Май

Анатоль Дулаў, гісторык, кандыдат гістарычных навук, дацэнт:

 Адразу скажу, што мае прапановы наўрад ці можна назваць арыгінальнымі. Некаторыя з іх выказваліся раней, асобныя нават спрабавалі рэалізаваць. На мой погляд, найперш варта ўрэшце ўсталяваць помнік легендарнай заснавальніцы Віцебска – княгіне Вользе. Размясціць яго можна было б або пры сутоцы Віцьбы і Дзвіны, або на правабярэжжы Дзвіны насупраць плошчы Тысячагоддзя. І нічога заганнага ва ўвекавечанні легенды насамрэч няма. Гэта нармалёвая еўрапейская традыцыя. Адзінае – трэба правесці новы конкурс, каб выбраць арыгінальны і высокамастацкі праект помніка.

Заслугоўвае ўшанавання і князь віцебскі і полацкі Васілька Святаславіч – унук Усяслава Чарадзея, брат прападобнай Еўфрасінні Полацкай. Менавіта пры Васільку Віцебск умацаваўся ў якасці цэнтра ўдзельнага княства. Помнік князю можа размясціцца на рэштках былой Замкавай гары, скажам, насупраць тэатра «Лялька».

витебск, князь Василька, "Лялька"

А тут, напрыклад, можна было б усталяваць помнік князю Васільку. Фота Сашы Май

Падаецца дарэчным усталяванне памятнага знака роду Агінскіх, якія ў XVII – XVIII стагоддзях мелі маёмасць у Віцебску і на Віцебшчыне (у тым ліку, у наваколлях горада), унеслі ўклад у гаспадарчае, культурнае і духоўнае развіццё края. Прыгадаю хаця б фундаванне Львом Самуэлем Агінскім і яго жонкай праваслаўнага Свята-Троіцкага Маркава манастыра ў XVII стагоддзі. Гэты знак трэба размясціць на месцы былой гарадской сядзібы Агінскіх ва усходняй частцы Ніжняга замка (амаль у пачатку сённяшняга праспекту Фрунзэ).

витебск, агинские, памятник

У цэнтры горада, на пачатку вуліцы Фрунзэ, можна было б змясціць памятны знак роду Агінскіх. Фота Сашы Май

Неабходна вярнуцца да ідэі стварэння паўнавартаснага помніка “летапісцу Віцебшчыны” Аляксею Сапунову. Яго можна паставіць там, дзе знаходзіўся дом Аляксея Парфёнавіча, – насупраць будынка былога жаночага епархіяльнага вучылішча (зараз – аблвыканкама).

витебск, облисполком, сапунов

У гэтым раёне няблага глядзеўся б помнік Аляксею Сапунову. Фота Сашы Май

Вартая ўшанавання і памяць пра віцебскага юрыста, краязнаўцу Уладзіміра Стукаліча. Менавіта гэты чалавек яшчэ ў 1903 г. выступіў на старонках друку з ініцыятывай стварэння ў Віцебску класічнага ўніверсітэта, якая была падтрымана мясцовай інтэлігенцыяй, органамі самакіравання, грамадскімі арганізацыямі. На жаль, такі ўніверсітэт з’явіўся ў нашым горадзе толькі праз 90 з лішкам гадоў. А памятны знак ці бюст Уладзіміру Казіміравічу можна размясціць каля ўваходу ў галоўны корпус ВДУ імя П.М. Машэрава (Маскоўскі праспект, 33).

витебск, московский проспект, вгу мешерова

Каля галоўнага корпуса ВДУ імя П.М. Машэрава дарэчным будзе помнік Клаўдзію Ціхаміраву. Фота Сашы Май

Варты ўшанавання і першы дырэктар першага ў Беларусі Віцебскага настаўніцкага інстытута, адчыненнага ў 1910 годзе,  педагог, краязнавец, чалавек, які стаяў ля вытокаў вышэйшай адукацыі ў Віцебску – Клаўдзій Ціхаміраў. Помнік яму будзе добра выглядаць каля сённяшняга галоўнага корпуса ВДУ імя П.М. Машэрава. Да таго ж, гэта дазволіць выправіць казус: з надпісам «К.И. Тихомиров» ля ўваходу ва ўніверсітэт зараз стаіць бюст аднаму з выкладчыкаў настаўніцкага інстытута – Мікалаю Зорыну, які таксама заслугоўвае памяці. Застанецца толькі выправіць надпіс і бюст гатовы.

Цікавосткай горада можа стаць помнік нашаму земляку, самаму высокаму чалавеку ў свеце – Фёдару Махнову. Прычым яго трэба ўсталяваць ва ўсходняй частцы плошчы Перамогі ў натуральную велічыню і без пастамента, каб людзі маглі памерыцца ростам з веліканам.

Безумоўна, мемарыяльнай шыльды заслугоўваюць гісторык і педагог Ніна Іванаўна Дарафеенка і яе муж, журналіст Мікалай Уладзіміравіч, – людзі, якія ў гады вайны змагаліся з нацызмам, а пасля – аднавілі праўдзівую гісторыю віцебскага падполля.

мікалай півавар, гісторык, краязнавец

Мікалай Півавар. Фота Сашы Май

Мікалай Півавар, гісторык, краязнавец, кандыдат гістарычных навук, дацэнт:

Спачатку хацелася б прыгадаць выказванне вядомага віцебскага паэта Давіда Сімановіча, з якім я поўнасцю згодны:

«Горад без помнікаў – гэта горад без гісторыі».

На сённяшні момант у Віцебску, на маю думку, пакуль што мала адлюстравана гісторыя края і яго славутыя асобы. Таму хацелася б унесці некалькі прапаноў наконт таго, каму мусіць быць узведзены помнік у нашым горадзе.

У першую чаргу, я лічу, трэба ўсталяваць помнік княгіне Вользе. Пакідаючы ў баку дыскусію наконт таго, яна ці не заснавала горад, у 974 ці 947 годзе, адзначу толькі, што гістарычны міф, асабліва пацверджаны фактамі з пісьмовых крыніц, — неад’емная частка культуры города. Лагічна было б паставіць помнік княгіне там, дзе найбольш верагодна яна высадзілася, дзе заснавала горад. Найбольш арганічна гэта б глядзелася у тым месцы, дзе сёння стаіць помнік Пушкіну ці дзе паставілі помнік Аляксандру Неўскаму. Але гэтыя месцы ўжо, на жаль, занятыя…

витебск, княгиня Ольга, деревянная скульптура

Драўляная скульптура княгіне Вользе ў Задзвінні. Фота Сашы Май

Значную ролю ў станаўленні Віцебска як буйнога палітыка-адміністрацыйнага цэнтра адыграў князь полацкі і віцебскі Васілька (Васіль) Святаславіч. Пры яго княжанні ў 1130-1140-я гады пашыраецца плошча дзядзінца, узводзяцца моцныя фартыфікацыйныя дравесна-земляныя канструкцыі, будуюцца храмы: Дабравешчанская і Святой Параскевы Пятніцы цэрквы на вакольным горадзе і храм Святога Міхаіла на княжацкім дворышчы. Таму помнік князю, дарэчы, унуку Усяслава Чарадзея, я лічу, будзе дарэчы ў нашым горадзе. Мне бачыцца помнік каля Дабравешчанскай царквы, ці каля праектна-канструктарскага бюро па вулицы Замкавай (дзе і стаяў Верхні замак).

Сярод асоб ХІХ стагоддзя, памяць пра якіх трэба ўшанаваць, у першую чаргу, прыгадаю доктара Карла Іванавіча Гібенталя (Гюбенталя), які першым у Еўропе пачаў выкарыстоўваць гіпсавую павязку для лячэння пераломаў касцей. Амаль чвэрць века ён займаў пасаду інспектара Віцебскай губернскай урачэбнай управы, пасля адстаўкі застаўся жыць у Віцебску ў сваім маёнтку Тулава, займаўся медыцынскай дзейнасцю. Выступіў адным з арганізатараў і актыўных дзеячаў Беларускага вольнага эканамічнага таварыства. Дом яго быў у раёне вуліцы Талстога, дзе зараз «Мікалаеўскі хутарок», верагодна і помнік варта паставіць там.

толстого улица, хуторок, гибенталь

Прыблізна на месцы «Хутарка» знаходзіўся дом Гібенталя, таму памятны знак варта ўстанавіць на вуліцы Талстога. Фота Сашы Май

Варты помніка і самы высокі чалавек у свеце  –  Фёдар Махноў, які нарадзіўся і жыў у Віцебскім павеце. Па звестках, яго рост складаў не менш за 265-285 сантыметраў. Усталяваць помнік можна ў цэнтры горада, на адной з вуліц, дзе захавалася архітэктура канца ХІХ-пачатку ХХ стагоддзя: Суворава, Купалы, Талстога, Маякоўскага.

Помнік ці памятны знак трэба, на маю думку, усталяваць і Лазару Лагіну, аўтару казкі-аповесці “Стары Хатабыч”, які нарадзіўся ў 1903 годзе ў Віцебску. Верагодна, добра б глядзеўся помнік аўтару і казачнаму персанажу адразу – пісьменніку Лагіну і старому Хатабычу.

Сярод даследчыкаў гісторыі горада і Віцебшчыны помнікаў заслугоўваюць асобы Аляксея Сапунова і Аляксандра Семянтоўскага. Аляксей Парфёнавіч – буйнейшы даследчык гісторыі Віцебшчыны, яго асноўныя працы («Віцебская даўніна», «Рака Заходняя Дзвіна», «Статыстычны нарыс горада Віцебска») і сёння не страцілі сваёй актуальнасці. На маю думку, бюст Сапунова, які ўсталяваны ў галерэі перад ВДУ імя П.М. Машэрава не адлюстроўвае той ролі даследчыка, якую ён адыграў у вывучэнні гісторыі горада.  Адзін з дамоў, дзе пражываў вучоны, быў у раёне сучаснай вуліцы Гогаля. Там бы і паставіць помнік.

Наконт Аляксандра Семянтоўскага можна адзначыць, што ён першым пачаў вывучаць Віцебшчыну комплексна, а большая частка з яго 157 прац прысвечана нашаму гораду. Доўгі час Семянтоўскі быў кіраўніком Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта. Можа і помнік яму варта паставіць каля сучаснага камітэта ці на тым месцы, дзе ён знаходзіўся ў ХІХ стагоддзі.

Заслугоўвае помніка і адзін з першых віцебскіх натуралістаў   –  Андрэй Бялыніцкі-Біруля. На свае сродкі ён у вёсцы Каралёва Віцебскага павета арганізаваў метэралагічную станцыю, дзе праводзіў рэгулярныя назіранні. Мемарыяльная шыльда, на маю думку, была б дарэчы каля будынку абласнога камітэту экалогіі, ці метэралагічнай службы вобласці.

Як бачна, меркаванні гісторыкаў у многім супадаюць, але ёсць і пэўныя адрозненні.  І Анатоль Мікалаевіч і Мікалай Васільевіч згадваюць княгіню Вольгу, князя Васільку, Фёдара Махнова, Аляксея Сапунова, але ж прыводзяць і імёны іншых людзей, якія таксама пакінулі свой след у гісторыі горада і вартыя ўшанавання.

Мы запрашаем вас, паважаныя чытачы, да абмеркавання гэтага пытання і прапануем паўдзельнічаць у галасаванні, якое вы зможаце знайсці справа ўнізе на галоўнай старонцы нашага сайта. І, канешне, чакайце наступны артыкул, у якім мы запросім да размовы вядомых мастацтвазнаўцаў Віцебска.